میڈی جھوک دی مٹھڑی بولی ۔۔۔۔ فہد احمد /آخری قسط

SHOPPING
speciaal sale
SHOPPING
 ایں قسط اچ اپاں  ہنڑ تک دی ڳالھ مہاڑ کو اکٹھا کر کے ختم کریسوں ، جنہا دوستاں پچھلیاں قسطاں کینا ہانے پڑھیاں لازمی پڑھسو، تا کہ کی سوالاں دے جواب مل ونن تے سلسلہ کو سمجھنڑ اچ آسانی راہوے ۔ قسط ١۔ قسط٢  ،قسط٣ ، قسط ٤، قسط٥ ، قسط ٦ 
پچھلی قسط اچ جیوں آپا ں ݙسایا ہاسے ملتانی سرایکی یا لہندا دے کئی
ہمسایہ زباناں تے اثرات ہن تےکئی زباناں دے ایندے تے اثرات ہن ہیں سلسلے اچ پشتو تے ملتانی یا سرایکی لغت دا ہک مختصر مطالعہ پیش کریندے پے سے ، مکمل تفصیل کیتے 
Pakistan
 Journal of Social Sciences (PJSS) Vol. 36, No. 2 (2016), pp. 653-663 Integrated Linguistic Links of Pushto and Saraiki Languages Syed Safdar Hussain, PhD
مضمون دا مطالعہ کریسو سرایکی تے پشتو تے تعلق تے دلچسپ مضمون اے۔
اردو
سرائیکی
پشتو
چہر
ہ چھپانا
ٻکل
بکل
اناج،روٹی
ان
ان
انگلی
انگل
انگل
بھولنا
بھلیکا
بھلیکا
احمق
ٻونگا
بونگاً
دوست
ٻیلی
بیلی
بھیڑ
بھیݙ
بھیڈ
امید
آسرا
آسرا
آخر
اخیر
اخیر
باری
وار
وار
غصہ
کاویڑ
کاویڑ
مصروفیت
کم
کار
کم
کار
جلدی
جلتی
جلتی
اختیار
وس
وس
الائچی
لاچی
لاچی
سوراخ
موری
موری
فلاں
فلانڑا
فلانا
اذان
بانگ
بانگ
آم
ام
ام
پنکھا
پکھا
پکھا
نسلی
اصیل
اصیل
چابی
کنجی
کنجی
سرائیکی دے اردو زبان تے اثرات تے تعلق دا مطالعہ کرن کیتے اے کتاباں ݙیکھسو۔
قدیم اردو کی لغت اور سرائیکی زبان ۔ شوکت مغل
۱۹۷۰ اردو سرائیکی کے انمٹ نقوش ۔ شوکت مغل
ملتانی زبان اور اسکا اردو سے تعلق۔ڈاکٹر مہر عبدالحق۔
1967
سید سلمان ندوی نے اردو دے ارتقاء تے تحقیق کریندے
ہوے لکھے کہ۔
نقوش سلیمانی میں سید سلمان ندوی نے ملتان کی سرزمین (جو وادی سندھ کا مرکز تھی) اور یہاں بولی جانے والی زبان کے بارے میں جو نتائج اخذ کئے ہیں وہ مختلف مقامات پر یوں رقمطراز ہیں:”سلطان غزنوی کی فتوحات کے عہد میں اس ملک میں دو اسلامی ریاستیں قائم تھیں ایک ملتان اور دوسری منصورہ یعنی سندھ۔“(ص 21)اس تشریح سے یہ بات بالکل واضح ہو جاتی ہے کہ مسلمانوں کی عربی و فارسی سب سے پہلے ہندوستان کی جس دیسی زبان سے مخلوط ہوئی وہ سندھی اور ملتانی ہے۔ پھر پنجابی اور بعد ازاں دہلوی ۔
سرائیکی زبان دا سندھی و پنجابی نال موازنہ کیتے ݙیکھو۔
گلاسری آف ملتانی لینگوئج ۔ او برائن۔
ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل ، سرائیکی لینگوئج ٓاف سنٹرل پاکستان۔
اساکوں سرائیکی نال وی محبت اے ، ساݙی ثقافت نال وی ، وسیب نال وی ، اپنڑ ے سوہنڑے دین نال وی ، اپنڑی جند پاکستان نال وی۔ پاکستان اچ بولی ونڑ آلی ہر زبان نال وی تے ہر پاکستانی نال وی ۔ خواہ اوندی قوم ، رنگ ،نسل ، زبان، مذہب ، صوبہ کوی ہووے ساݙے کیتے نفرت دی بنیاد ایہ کینی۔ تے ہنڑ سلسلے دا اختتام آپاں چند اصولی گالیہاں تے کریسوں۔ عالمی انسانی حقو ق دے مطابق کہیں وی زبان دے بولنڑ آلاں کو حق اے کہ او اپنڑی علیحدہ شناخت دا دعوی کرین تے او شناخت استعمال کرن۔ خاص کر جہیڑے ایلے سرکاری طور تے پاکستان دےݙ و کروڑ افراد حالیہ مردم شماری اچ اپنڑی مادری زبان سرائیکی درج کرا ی  کھڑن، ہنڑ کوی بیا ایہ شناخت اویں وی نی کھس سکدا۔ سرائیکی ہنڑ ہک نہ ختم تھیونڑ آلی حقیقت بنڑ چکی اے ۔ ایکوں ہنڑ بیا کہیں تو خطرہ کینی ، سواے ایندے کہ آپاں خود اپنڑی زبان ٻولنڑ چھوڑ ݙیوں۔ ملتانی زبان بذات خود ملتانی ریاست تے ملحقہ ریاستاں تے اثر انداز تھیندی آئی اے ، جیکوں تساں سرائیکی ، پوٹھوہاری ، ہندکو ، کیتانڑی ، دا موازنہ کر کےݙیکھ سگدے وے ۔ ہنڑ اصل رولا آندا کے کہ ایندی تقسیم کہیڑی بنیاد تے کیتے گئی اے ۔
لفظ پنجابی زبان خود ہک نویں اصطلاح ہے ، جیکوں انگریز دور اچ سب توں پہلے ، برٹش انڈین صوبہ پنجاب ، دے شہر لاہور، ماجھے دے علاقے دی زبان کو سٹینڈرد من تے پنجابی آکھا گے۔ ایں تو پہلے لاہوری زبان دا لفظ استعمال تھیندا ہا ۔ ایندا اے مطلب کینی کہ اساں آدھے سے جو پنجابی کوی قدیم زبان کینی ، بلکل ہے ، لیکن ایندا اے ناں نواں اے۔ اویں سرائیکی ، ناں نواں اے لیکن زبان قدیم اے، ملتانی ۔
ہک ڳالھ آپاں پچھلیاں قسطاں اچ وی کیتے سے کہ ساکوں اعتراض لفظ پنجابی تے یا خطہ پنجاب یا قدیم وادی سندھ دی کہیں زبان تے کینی ، ساکوں اعتراض صرف موجودہ لاھور ی، ماجھی بیلٹ دے علاقے دی زبان کو ہی خالص پنجابی یا پنجابی دا خالص ترین شکل آکھ تے باقی بولیاں کو ہیندے اچ زبر دستی رلاونڑ تے اعتراض اے ۔ اگر پنجاب دی قدیم بولی دی گالھ کروں ہا تا ول رلدی ملدی ہک شکل تے شاید اتفاق تھی ونے ہا، کیوں کہ خطہ پنجاب اچ وی زبان ارتقاء دے عمل توں لنگھدی رہی اے ۔ لیکن ملتانی یا پوٹھوہاری، ہندکو کو زبردستی ماجھی دے لہجے اکھ تے کم پنجابی قوم پرستاں دی ضد نے خراب کیتے جہیڑے قدیم پنجاب دی زبان دی سٹینڈرڈ شکل پیش کرن دی کوشش اچ لھوری کو ڈھیر چا کہ زیادتی کر ٻیٹھن۔
ایس خانم دے مطابق وی او پنجابی کوں ہک وسیع اصطلاح دے معنی اچ گھندن کہ پنجابی دا ناں جیکوں ݙتا ڳے ایہ خطہ پنجاب دے کئی قدیم زباناں دا مجموعہ اے جیندا سٹینڈرڈ لہجا ماضی اچ ملتانی ہائ تاں ہنڑ لاہوری کو من گدا ونے ، کیوں کہ انہاں دے مطابق لاھوری زیادہ مہذب زبان بنڑ چکی اے ، لیکن ول ایہو ڳالھ کہ اگر کوی نہ منے یا منڑا ای نہ چاہوے، تے اپنڑی بولی دی حیثیت کو قایم رکھے ، تے تواݙی خواہش تے ایکوں زبردستی کیوں نافذ العمل من گدا ونے جہیڑے ویلے موجودہ پنجابی قوم پرستاں دا دعوی لاھوری یا ماجھی کو ہی سٹینڈرد تے قدیم پنجابی آکھ تے ہیندے تلے باقی ساراں کو ضم کرن دی کوشش تھیندی اے ۔ ول ݙوھجی گالھ ایس خانم دی وی کہ ملتانی کوں لہندا دی بنیاد نی اکھڑنا چاہیدا یا ملتانی اچ لہندا تے باقی پراکریتاں دا اثر اے لیکن ہے اے پنجابی ، تاں ول وی ایہ غلط ثابت تھیندی اے، چوں کہ ملتانی دی قدیم لغت ہنڑ تایں قدیم لہندا تے سنسکرت دی بنیاد تے ہے ، ہا البتہ اساں عربی فارسی تے ترکی الفاظ کو زیادہ جزب کر گدے بنسبت ریفاینڈ لاھوری دے جیندے اچ اج کل دوبارہ سنسکرت تے ہندی لفظاں کو فارسی عربی ترکی لفظاں دی جا استعمال کرن دی کوشش کیتی ویندی پائ اے ۔ ایندے کیتے یو اے سمرنوف دی کتاب ، دی لہندا لینگوئج دا مطالعہ لازمی کراہے۔ عالمی لسانی تحقیات دی وݙی کتاباں نے قدیم لہندا کو موجودہ سرائیکی بیلٹ یا ملتانی زبان قبول کر گدے ۔ پچھلی قسط اچ اپاں ایہ گالھ کیتی سے۔
مزید عام تحقیق اچ زبان کو انہا اصولاں تے ݙیکھنڑ ا پوسی ۔ سرائیکی کو پنجابی( یعنی موجودہ لاھوری ) دا لہجہ آکھنڑ توں پہلے اصولی طور تے خود پنجابی کو ہک ایسی زبان ثابت کرنا پوسی جہیڑی ایں پورے خطے دے فاتح زبان دے طور تے رائیج رہی ہووے۔جہیڑا کݙھیں کینی رہی ۔
ملتان کم از کم دستیاب تے مستند ترین پندرہ سو سال دی تاریخ توں گھن کے پنجیہ سو سال پرانی تاریخ اچ سکندر یونانی تو ں ہندو ویداں دی تاریخ تک کہیں وی ایہجی پنجابی حکومت دا لمبے عرصے تک حصہ کینی رہیا جہیڑ ا ساݙی اتے اپنڑا تہزیبی حق ثابت کرے ۔
خود خطہ پنجاب تے سب تو زیادہ حکمرانی کرن آلی مغل حکومت اچ علاقہ صوبہ لاھور، صوبہ ملتان دے طور تے رہے تے اوں توں پہلے ملتان ، دراوڑ، ملوہا، بدھ ، ہندو، اموی ، عباسی ، قرامطہ ، ترک ، قباچہ و دیگر ریاستاں دے طور تے موجود رہیا ہائ۔ ایندے اچ لاہوری زبان جیکوں ہنڑ پنجابی دا ناں ݙتا گے کیوں ایہ حق رکھیندے اے کہ علاقہ ملتان دی زبان کو پنجابی آکھا ونے ؟ یا ملتان تے بہاولپور دے علاقے جہیڑے پورا جنوبی پنجاب توں سندھ تک اے کوں ، پنجاب یا پنجابی اکھوں ؟ اگر ایندی بنیاد پنجاب اے تاں ، پنجاب مجموعی خطہ ہا ملتان دے علاوہ ، انگریزاں توں پہلے ایں لفظ دا کوئی ایݙا ڈھیر استعمال نظر کینی اندا، تے جݙنڑ وی لفظ ٌپنجاب استعمال تھے ، اتھایں لفظ ملتان اپنڑی علیحدہ شناخت نال موجود ہا۔ لفظ پنجاب خود فارسی ایجاد اے، صوبہ پنجاب انگریز دور دی ایجاد اے ، اگر ایکو سپت ندو، یا ست دریاواں دی زمین آکھوں تا اے قدیم وادی سندھ ہائ، یا گندھارا تہزیب ہای جیندے اتے ول یونانی ، فارسی تسلط ہا۔ صوبہ سندھ تے صوبہ پنجاب یا انہاں دیاں آزاد چھوٹی ریاستاں تاں اج دی گالھ اے ۔ ول اپاں سرائیکی پنجابی کو ہکو ناں وادی سندھ دی قدیم زبان یا سندھی دے ݙو لہیجے کیوں نہ منوں ؟ اگر تساں ݙو سو سال دی جغرافیای تقسیم تے پنجابی کوں ہک زبان دا درجہ ݙیندے وے تا ول ہندے اچوں ہک نواں صوبہ ، نویں زبان کیوں نی نکل سکدی ؟ جہییڑے ایلے اے ݙو کروڑلوک ایندے کیتے راضی ہن ۔
مردم شماری ۲۰۱۷
رسم الخط ۔۔ کہیں وی زبان دی قدامت تے انفرادیت دی سنڄاڑ اوندے رسم الخط نا ل وی تھیندی اے ، ملتانی زبان اپنڑا ذاتی رسم الخط رکھیندی اے ، جیندے اچ ایندے مخصو ص آوازاں ، ڄ ، ٻ ، ڳ ، ݙ تے کیتے لفظ موجود ہن تے اے رسم الخط قیام پاکستان توں پہلے تک وی استعمال تھیندا ہا ، جیندا ثبوت ملتان دے ہندو ٓاڑھتیاں، سناراں، تے دیگر ریکارڈ ہن۔ تے ٻیا رسم الخط عربی اردو ہے جیندے اچ اپاں اے سلسلہ لکھےجیہڑ ا مسلماناں اچ زیادہ مقبول ہا۔ ہن جیہڑے ویلے سا ݙی زبان دا اپنڑا رسم الخط قدیم موجود اے ، ساکوں پنجابی کوں اپنڑی اصل ٻولی اکھنڑ دی کیا لوڑ اے ؟ تے او وی اوں ایلے جیہڑے لے پاکستانی پنجابی دے تلفظ خود گورمکھی اچ کینی ، کیوں کہ اوندی آوازاں اچ ہندی اثر اے ، تے پاکستانی پنجابی ، شاہ مکھی یا اردو رسم الخط تے گزارا کریندی اےتاں ایہ کیوں تھی سکدے کہ اساں ہک ایسی ٻولی دا لہجہ خو د کو آکھوں جیندے اچ خود نہ ساݙے لفظ ہن ، نہ اوندا رسم الخط ساݙے موافق اے ، آخر کیوں ساکوں اپنڑی شناخت بدلنڑدی لوڑ اے جیہڑے ایلے ساݙی اپنڑی زبان اپنڑی شناخت دے سارے لوازمات رکھیندی اے ، ملتانی ہک باقاعدہ زبان ہے تے ہر لحاظ نال مکمل طور تے ہک زبان دی خصوصیات رکھندی اے ۔ تلے اساں سرایکی رسم الخط دے حروف تہجی تے انہاں دی ہک لکھت وی ݙیندے پےسے جیہڑی یو اے سمرونف دی کتاب توں ڳدا ڳے۔

زبان دی اپنڑی مکمل یا کم از کم جامع لغت ہوے۔۔۔ پنجابی بذات خود وݙے پیمانے تے پراکریت ، سنسکرت زباناں دا استعمال کریند ی اے تے نال ایندے تے فارسی تے عربی د ا وی اثر اے۔ اے زبان اہم اصطلاحات کیتے یا فارسی عربی دا سہارا گھندی اے یا ڈھیر کرو تاں سنسکرت ہندی۔ ایندے نال ول ایکوں ہک مکمل ایسی زبان آکھنڑ جہیڑی نویں زبان کوں وی پیدا کر سگے ، اے تہاݙا ذاتی حق تے خوشی اے اصول کینی۔ سرائیکی تے پنجابی لفظ جہڑے ملدے جلدے ہن ، تے جنہاں کوں بنیاد بنڑا تے سرائیکی کو پنجابی دا حصہ اکھیا ویندے ، ایندے وچوں ، فارسی ، ترکی ، عربی ، سنسکرت مشترکات کڈھ گھنو ، ول شہراں دی زبان دی بجاے کیوں جو او اویں بیاں زباناں نال تے اردو انگریزی لفظاں دی آمیزش پاہروں ہکو سویں لگدی اے ، چھڑے پنجابی تے سرائیکی دیہاتاں دی باقی زبان دا موازنہ کر گھنو ، کیا پنجابی یا سرائیکی ݙوہیں وچوں کوی ہک ای ایں قابل اے کہ ٻی زبان کو اپنڑا زبانancestor لہجہ آکھ سکے یا ایں گالھ دا فیصلہ کیتا ونے کہ پنجابی کوں دا درجہ ݙیونڑ دی غلط فھمی دی واحد وجہ کیا صرف اے ہے کہ ایندے تجزیے اچ گیرژن دی خامیاں تے اوندے بعد دی سیاسی و قوم پرست سوچ تے تحت ہی ہیں نظریے کو ں اگوں ودھایا گے ؟ تے محقیقن کوں مخصوص پیٹرن تے چلایا ڳے تے تحقیق دے ٻیاں پہلواں کو نظر انداز کیتا گے۔ انہاں سارے تلخ سوالاں دے جواب ݙیونڑ دی لوڑ ہالی ہے پئ۔
قدامت ۔۔۔۔ سرائیکی زبان کوں علاقے دی قدیم زبان نہ منڑ آلے اے محقق اے کیوں من گھندین کہ سرائیکی ، ہندکو، پوٹھوہاری ، کیتانڑی ، تھلوچی ، ریاستی ، ہک ، مفروضہ تے بنڑی زبان جیکوں ، لہندا یا لہندی ، دا حصہ ہن ۔ جبکہ اساں لہندا دی بجاے لہندا کو سرائیکی آکھوں تاں ایندے اچ کیا مسلہ اے ؟ جبکہ سرائیکی اپنڑی جینٹکس دے نال ہر لحاظ توں لہندا ای اے ، جیندے اچ گیررژن دی شامل ساریاں زباناں نے اج دے دور اچ علیحدہ زباناں دا درجہ حاصل کر گدے۔ اوندے باوجود اے سرائیکی دے نال رلدین۔ تے انہاں علاقاں تایں ملتان دی ریاست دا ڈائرکٹ اثر وی رہے ، کہ ہندکو علاقے آلے وی اپنڑے آپ کوں ملتانی سݙویندے ہن ، عالمی مارکیٹ اچ ستاہروین صدی تک، انہاں کوں کیوں ویسٹرن پنجابی آکھیا ونے جہیڑے ویلے نہ پنجاب کوئی ہک اکائ ہائ نہ پنجابی کوئی ہک زبان ؟ گریٹر پنجابی یا ویسٹرن پنجابی کلسٹر دی جدید اصطلاح ساݙے پنجابی محقیقن کو پسند اے، ست بسم اللہ ، لیکن جہیڑے لے ساݙے کول ایندے بجاے ذاتی قدیم شناخت موجود اے تاں اساں اوکوں استعمال کیوں نہ کروں ؟ ویسٹرن پنجابی کیوں ؟ ملتانی کیوں نہ ؟ میکوں تاں ایندے تے وی اعتراض کینی کہ ہندکو ، پوٹھوہاری خود کو علیحدہ زبان اکھواون سرائیکی تے ملتانی نا سݙواوݨ انہا دی خوشی تے مرضی ۔ لیکن ایہ ڳالھ عین اصول اے کہ جہیڑے ویلے زبان تے اوندیاں الگ الگ لہجاں کیتے قدیم لفظ موجود ہن تے نویں کیوں استعمال کروں ۔ اے ساری لڑائی ہنڑ پنجابی تے ملتانی زبان دی وسعت تے ڈومین دی اے ۔ ݙو سو سال پہلے بنڑے صوبے پنجاب دی لاھوہری زبان کو پنجابی آکھ تے کئی لکھ کلومیٹر وسیع علاقے دی زباناں کو اپنڑی جانڑ لاہوری دا لہجہ آکھنڑا کیوں ممکن اے ؟ تے قدیم مغل صوبہ ملتان تے ریاست ملتان تے خطہ ملتان ( بشمول جنوبی پنجاب و شمالی سندھ تا ٹھٹھہ و و شکار پور ) دی قدیم زبان کو اے حق کیوں کینی کہ او اپنڑی زبان کیتے اپنڑی مرضی دا لفظ لکھن بولن ؟ جیندے اچ انصاف تاریخ تے زمینی حقائق ہی کریندن۔ کہیں دی من مرضی یا غلط فہمی کینا۔
علامہ بیرونی المتوفی 420ھ (1029ئ) جس نے ہندوستان میں شاید ملتان اور سندھ میں رہ کر ” کتاب الہند“ کا مسالا مہیا کیا ہے، اُس نے اپنی کتاب میں جس لہجہ اور طرز ادا میں ہندی الفاظ لکھے ہیں‘ ان سے ماہرین ادب نے یہ نتیجہ نکالا ہے کہ وہ ملتانی اور سندھی شکل میں ہیں“۔) 
 George L. Campbellنے 
کونسایز کمپینڈیم آف دی ورلڈ لینگوئج اچ لہندا زبان دی کیٹگری الگ موجود اے ،
یو اے سمرنوف دی لہندی لینگویج 1970 کتاب دا اقتباس پیش اے ،
Since the bulk of Lahndi speaking people live in the pre-partition western Punjab, British linguists termed the language Western Punjabi, pointing, however, to the features that distinguish it considerably from Punjabi. Since most of the Jats speak Lahndi, the language is sometimes called Jatki(ڄٹاکی). And in view of the fact that Multan is the central area in which the language is a vernacular, it is also referred to as Multani. Actually, however, the names Jatki and Multani have a narrower meaning and in correct usage denote only two corresponding dialects of Lahndi. In recent years the language under consideration comes to be mostly termed in Pakistan،  Seraiki or Saraiku۔ 
اتھایں ہک ٻی جا لکھدن۔
It sould be noted that some writers tend at times to confound Lahndi with Punjabi. The explanation lies either in the fact that they arc not adequately informed, or in their desire to exaggerate the importance of Punjabi. This view reminds one of the erroneous position taken by the scholars who in their turn regard Punjabi and some other Indian languages merely as dialects of Hindi. Lahndi despite its peculiarities, is kindred to Punjabi and Sindhu This kinship was emphasised by Prof. Kohli who wrote: “Lahndi and Sindhi are the sister languages which have a near relation,., with Punjabi” ./Kohli, 62/.
اے گالھ لکھنڑ آلا کوئی متعصب سرائیکی کینی بلکہ ہک روسی محقق نے ہندوستانی محقیقن دے حوالے نال ایہ گالھ کیتی اے ۔ ول ہک حوالہ پنجاب ڈسٹرکٹس گزٹیرز ملتان گزٹیر 24 –1923 ایندی لینگوئج کیٹیگری ݙیکھو،
Of  the languages in use among the people the most interesting is Jatki or Multani, which in 1921 was spoken by 826,549 persons in the district. A full account of the Language.will he found in Volume VIII, Part I, of Sir George Grierson’s “ Linguistic Survey of India,” from which the following information has been mostly taken.

As a separate language, it has long been recognised under various names, such ns .Tatki, Multani. Hindki and Western Punjabi.

Sir George Grierson, however, preferred the .name  Lahnda ’ — the Language of the West.

—and he distinguished three main dialects, a southern or standard, a north-eastern and a north-western, each of which has several sub-dialects. Mnltani is a variant of the southern dialect, which is spoken in its most pure form in the Shahpur and adjacent districts.
It is found in the districts of Multan, Muzaffargarh and Dera Gliazi Khan and in the north of the Bahawalpur State, and is the common language of considerably more than two million persons. ‘

Lahnda ’ is not, as  is  sometimes supposed, a derivative of Punjabi. On the contrary, the latter has displaced the former in parts of the Punjab, over the whole of which some language akin to the modern ‘ Lahnda ’ was once spoken. In the eastern Punjab, the latter has been ousted by Punjabi, a language belonging to the Central Indo-Aryan group and hailing from the Poab of the Ganges, hut, as one proceeds westwards, the influence of Punjabi declines until ‘Lalinda’ is found firmly established in the Jhang and Multan districts.

The original home of ‘ Lahnda ’ is to be sought to the west and north-west of the Punjab. Its parentage is of Dardic origin, and the language as now spoken in Multan hears a distinct  relationship to the present tongue of the Pards of

Kashmir

. In the Punjab, two distinct languages fought for supremacy—the Dardic which expanded from the Indus eastwards, and the old Midland Language which spread from the .Tamna Valley westwards.

 

Punjabi represents the commingling of the two with the latter element dominant; ‘ Lahnda ’ is a similar mixture with the Dardic element predominating. ‘ Lahnda’ has no written character of its own, contains no prose literature, and the poetic compositions are seldom committed to writing.(* while here by  i dont agree with previous claim and argument and have provided detail literature and script info ) .  The ‘landa’ or clipped alphabet which is closely allied to the ‘ takri ’ of the Punjab Hills is in common use, but the script is more often illegible than not. Among the characteristic features of Mnltani may be mentioned the use of the future in ‘s’, e.q., (karesan for knrunga): the passive in ‘i’ (,e.g ., marhida han for mara jahi him) and the use of the verb vanjan “ to go ” in place of ‘ jana, ’ both as an ordinary intransitive and as an auxiliary. The vocabulary differs much from that of the Central Punjab, and as might be expected from the religion of the and Arabic words. To the student may he recommended Mr. O’Brien’s “ Glossary of the Multani Language ” as opn abon’ revised by Sir James Wilson and Rai Bahadur Pandit Hari Kishan Haul.

خود گئیرزن دے جہیڑے سروے دے مطابق پنجابی کو زبان دا درجہ ملے ، جب کہ شیکل دے مطابق لفظ پنجابی زبان ، وی خود گیرزن دی اختراع ہائی، اتھایں ملتانی دے کئی ناواں دے ہوندے ہوے وی اونے لفظ لہندا دا استعمال کیتا ہا، ایندے نال ایہ مقدمہ خود بخود حل تھیندے کہ ملتانی کو لہندا دا نواں ناں ݙتا گے ، تے لہندا اچ ہندکو، پوٹھاہری ، ملتانی کو شامل کرنا، در اصل ملتانی دے کئی لہجاں کوں ای نواں ݙیونڑ اے ۔ تے اگر اتھایں ملتانی کو سرائیکی اکھیا ونے تاں ایندی قدامت، اہمیت ، تاریخ تے انفرادیت دے کوئی فرق نی پوندا۔  سرائیکی یا ملتانی ، لہندا دے لہجاں کو  وی کئی حصاں اچ گیرژن نے تقسیم کیتے، جیندے اچ پشاور تو سندھ تایں شامل ہن۔ 

 

As a separate language, it has long been recognised under various names, such ns .Tatki, Mnltani. Hindki and Western Punjabi. Sir George Grierson, however, preferred the name ‘ Lahnda ’ لہندا ہر تحقیق دے مطابق پنجابی توں الگ ہک زبان اے ، تے لہندا دراصل موجودہ سرائیکی دی ای مختلف شکلاں ہن۔

 

ایں گالھ کو اساں ہن تایں ثابت کر چکے سے ۔ ایکوں پنجابی اکھن دی ضد کوئی پنجابی قو م پرست بھرا کرے تا ں سمجھ اندی اے کوئی باشعور محقق نہیں کر سکدا۔ ایں پورے سلسلے تے لکھنڑ دے دوران کم از کم 100 توں زیادہ کتاباں دا مطالعہ تے حوالہ جات گولیندے کریندے 6 مہینے تو وی زیادہ ٹیم لگے ۔ تے کئی تحقیقاں تے ریسرچ پیپرز، کتاباں ، پرانے نقشے توں استفاد ہ کیتا گئے جنہاں اچوں ہر ہک لکھنڑ پوں تاں ول ہک کتاب بنڑ سگدی اے لیکن مضمون دی تریہ  دور کینا تھیسی۔ خیر کجھ سرائیکی شاعری پیش اے ۔

   خواجہ غلام فرید سایں کوٹ مٹھن شریف، بہاولپور 

زبان کو سرکاری زبان دا درجہ حاصل ہوے۔۔۔۔۔ پنجابی کݙھایں وی خطہ پنجاب دی سرکاری زبان کینی رہی ، پنجاب دی واحد پنجابی حکومت سکھ شاہی حکومت دی وی سرکاری زبان فارسی ہای ، ۔ ول سرائیکی تے اعتراض اے کہ ایکوں سرکاری حیثیت حاصل کینی ، ایندا مطلب سرکاری حیثیت ملدے اے زبان بنڑ ویسی ، اے اعتراض انہاں ریسرچرز تے ہے جنہاں دا نقطہ اعتراض سرائیکی دی سرکاری حیثیت دے ہے ، جبکہ خؤد پنجابی پچھلی صدی تک اپنڑی شناخت دی لڑائی لڑدی رہی اے جہیڑے ایلے ایکوں خود ہندی دا ہک لہجہ آکھیا ویندا ہا۔ تے بعد اچ بھارتی پنجاب اچ سرکاری زبان دی حیثیت ملی ۔

 

زبان لٹریچر رکھیندی ہوے ذریعہ تعلیم ہوے۔۔۔۔۔                          

سرائیکی وی پنجابی توں گھٹ لٹریچر کینی رکھیندی ۔ افسانہ نگاری ، ڈرامہ ، ریڈیو ، ٹی وی ، لوک کہانڑی ، شاعری تے لکھت سمیت قدیم کتاباں دی دریافت و نویں کتاباں لکھنڑ سمیت ، ملک دی وݙی یونیورسٹیاں اچ ڈگریاں جاری کیتیاں ویندیاں پین۔ سرائیکی ناں جدید اے ، لیکن زبان قدیم اے ، ایکوں تساں لہندا آکھو، ملتانی آکھو ، ریاستی آکھو یا کجھ بیا، ایندے نال ایندی اپنڑی تاریخ ختم نہیں تھیندی۔ دلشاد کلانچوی سائیں دی کتاب قدیم سرائیکی شعرا اچوں ایک حصہ۔

زبان دے لہجے ۔۔۔۔کہیں وی زبان دی   مختلف شکلاں یا لہجے ہوندے ہن جنہاں دا پتہ انہاں دے مرکزی زبان دے نال جینٹیکس تے گرائمر تے لغت نال لگدے ۔  ملتانی  ،لہندا یا سرائیکی دے وی کئی لہجے ہن جنہاں اچوں کجھ اے ہن ۔ 

 اتھایں سرائیکی زبان اپنڑی ضرب الامثال یا اکھانڑ ، کہاوتاں نال وی انتہای اہمیت رکھیندی اے ، ٹھیٹ تے دیہاتی سرائیکی اچ  ہر ݙوجہے تریجہے جملے اچ تہاکوں  اے مثالاں سنڑن کو ملسن جہیڑی ایں خطے دی  فوک وسڈم ،  دی نشانی ہن۔

 نال ڳالھ مہاڑ کو وی چس دار بنڑیندن۔ مثلا، ہک پڑوپی کھوٹی اتوں نوکھا وچ۔ ایندا مطلب اپنڑے کہیں بزرگ کولوں پوچھاہے۔ 

سائیں شوکت مغل اونڑاں دی کتاب سرائکی دے پنج ہزار اکھانڑ دا مطالعہ لازمی کراہے۔

 نال سرائیکی دی گرائمر اتے ڈھیگ کتاباں لکھیج گین ،

لیکن ڈاکٹر کرسٹوفر شیکل دی کتاب ، سرائیکی لینگویج ٓا ف سنڑل 

پاکستان مطالعے  تے تحقیق دے نال اہم اے ۔

 

لغت۔۔ سرائیکی دی اہم لغت ، گلاسری آف ملتانی لینگوئج ۔ او برائن۔ ویسٹرن پنجابی  ،جٹاکی،  جیوکس، دلشاد کلانچوی ، تے شوکت مغل سائیں دی لکھیاں کتاباں ہن۔ 

 

یہ موضوع بہوں کھینڈ ا ہویا وی اے تے نال سیاسی طو ر تے متنازع وی۔ میں بذات خود کہیں قسم دی وی قوم پرستی دی شدت یا نفرت دا مخالف ہاں۔ اپنڑی قوم ، ٻولی ، ثقافت نال محبت اپنڑا حق اے ۔ لیکن اتنا ہی حق بیاں کو وی اے ۔ ایں پورے سلسلے اچ اپاں کئی پاسوں ایں موضوع کو ݙٹھے کہ کیوں کر سرائیکی ہک علیحدہ زبان اے ۔ کئی اعتراضات دا جواب ݙتے سے، کہ آخر کیوں سرائیکی کو ہک علیحدہ شناخت دا حق اے۔ لیکن ایں پورے مضمون اچ کتھایں ای اپاں کہیں نال نہ نفرت دا پرچار کیتے سے نہ ایکوں اساں چنگا سمجھدے سے ۔ زبان ہک باے نال جڑن دا ذریعہ اے۔ ایکو ہک بے نال تعلق کٹنڑ دے یا نفرت دا ذریعہ نہ بنڑاو۔ سو زباناں سکھو، سو زباناں آلاو، ہر کہیں کو ں اوندی زبان نال محبت کرن ݙیو۔ نظریہ دے اختلاف کو گالھیں مندے تایں نہ گھن ونو۔ انساناں نال نفرت نہ کرو۔ سرائیکی نال محبت ہیوے تے ایندے اتے تعلیمی ادبی تحقیقی کم کرو، چھڑی جھمیر تاڑی توں اگوں ودھو، گھر اچٻولو، سکول اچٻولو، سکولاں اچ سکھاونڑ دی کوشش کرو، سرائیکی مردی ویندی اے ، ایکوں آپاں خود مریندے پے سے ، ایندا بیا کوی دشمن کینی ، سواے اونہاں سرایکی بولنڑ آلاں دے جہیڑے ایکوں بولنڑ اچ شرم محسوس کریندن۔ ایہ حقیقت اے میں خود کجھ سال پہلے تک خود کوں سرائیکی اکھویندے شرم کریندا حامی ، سرائیکی یا جنوبی پنجاب توں ہونڑ جہالت دی علامات سمجھا ویندا ہا لاہور ، فیصل آباد تے اپر پنجاب اچ۔ لیکن اج میں الحمدللہ فخر نال اپنڑی ٻولی بلیناں ۔ وسیب واسی ہسے تے پراعتماد ہسے ۔ منیداں کہ اتنی خالص کینی جتنی تھیونڑ ی چاہیدی ہا۔ لیکن اہستہ اہستہ اپاں ایکو بچا سگدے سے ، اپنڑے بالیں کو ݙاݙا ݙاݙی نانا نانی نال رہونڑ ݙیو۔ وستی وسیب اچ وقت گزارو، نویں لفظ ، محاورے سکھو، ٻالاں کوں سرائیکی الاونڑ ݙیو ، انہاں نال نیکے لا تو سرایکی ٻولو، اپنڑی زبان اگھاں ٹورو۔ نیتاں زبان دے معاملے اچ کل کو اپاں بے شناختی دا شکار تھی ویسوں۔ در حقیقت سرائیکی کوں آکھنڑ دی حد تک پنجابی اکھیندن لیکن کتھایں وی جتھاں حقوق دی گالھ ہووے اتہاں تہاکوں پنجابی منیندے نی۔ اپنڑی شناخت مکسی تے اہستہ اہستہ اے زبان تے ثقافت مٹی تلے دب ویسی ۔ اے خطہ دریاے ہاکڑہ دی تہزیب دے ہندواں دی مقدس ، سرسوتی دا وی گھر ہا، ہندو مذہب دے قدیم ترین تہذیب دا وی مرکز ہا۔ ہیں خطے بدھ مت دی پر امن تعلیمات کو وی ہاں نال لایا ہا۔ تے ہیں خطے ول صوفیا کرام دی محبت نال اسلام کو وی ہاں نال لایا ہا۔ اپنڑے دین نال محبت کروں ، اللہ آلیاں نال محبت کرو، سائیں فرید، یا بہاوالدین زکریا ملتانی یا سچل سر مست، انہاں دے منڑ آلے کڈھیں وی سوہنڑے عربی مٹھے محمد پاک ؐ کو بھلاونڑ آلے نی تھی سکدے۔ اسلام تے سرائیکی ہن لازم و ملزوم تھی گین۔ کروڑیں دی تعداد اچ سرایکیاں اچوں تہاکوں اچ شاید اوکھے سوکھے ݙو چار لکھ ہندو یا سکھ سرائیکی ملسن۔ او وی ساݙے بھرا ہن ۔ بائ زباناں بولنڑ آلے وی ساݙے اپنڑے ہن، سرائیکی مٹھی ٻولی تے محبت دا ناں اے ۔ اساں تاں ہر کہیں کو ہاں نال لیندے سے۔ وسیب نے اسلام کو اپنڑے ہاں نال لا گدا اے۔ تے اسلام وی اتنا ای قدیم ساݙے نال جڑ گے جتنی ساݙی ملتانی شناخت۔ اج ای جہیڑے لے ما دے بوچھنڑ نال ٻنہے جھوٹے اچوں ڈھاونڑ پوندے تاں ما دے منہ اچوں نکلدے ، اللہ رکھی۔۔۔۔ وݙیریاں دعا ݙیون تاں ادھن، شالا حیاتی ہوی۔ ساݙے ناں اج ای ، ، اللہ ݙتہ، اللہ وسایا، اللہ ݙوایا، اللہ ودھایا۔ غلام مصطفی، غلام مجتبی، غلام غلام فاطمہ ، بی بی سکینہ ، بی بی خدیجہ ، بی بی آسیہ ، بی بی فاطمہ ، بی بی زینب ، علی حسن ، حسنین ، غلام عباس، غلام حیدر، غلام حسین ، پیراں ݙتہ ، پیر بخش ہوندین۔ اے ساݙے کولوں تے اساں ایندے توں انج کیوں تھی سڳدے سے ؟ اگر کہیں نفرت پھیلای اے تاں اوں نفرت دا رد کرو، مذہب دا نا۔ وسیب اچ اتھاں تا شیعہ سنی ، مسلمان غیر مسلم ہمیشہ توں اکٹھے رہندے آے ہن ۔ تے اڄ ای کٹھے رہ سکدین۔ میں ذاتی طور تے سرائیکی شناخت کو اسلام دی پہچان دی مخالفت کینی سمجھدا۔ پاکستان ساݙا وطن اے ، اسلام ساݙا سچا سوہنڑا تے مٹھا مذہب اے ، سرائیکی ساݙی مٹھی زبان اے تے ناں سرائیکی نال محبت دا مطلب پاکستان دے ݙو قومی نظریے نال نفرت اے نہ ای وسیب نال محبت اے تاں تعلیم عام کرو، سائنس ، قانون، اخلاقیات ، ہنر ، زراعت دی جدید تعلیم عام کرو ، میڈیا اچ اڳوں او، کاروبار اچ اڳو او، ٹیکنالوجی اچ اڳوں او۔ انصاف کرو، ظلم جبر تے زیادتی نہ خود کہیں بھینڑ بھرا تے کرو نہ تھیونڑ ݙیو، عوام کو شعور ݙیو، روزگار ݙیو، بالیں تے پڑھن لکھنڑ دے جہیاڑ انہاں کو چھڑی سیاست اچ تے نفرت اچ ڳالو نہ ۔ ریاست پاکستان ساݙی اپنڑی ریاست اے ایندے خلاف جہیڑا تواکوں نفرت ݙیواوے او تواݙا سڄݨ نی تھی سکدا۔ وسیب دا ایں ویلے سب تو وݙا مسلہ صرف تعلیم تے شعور دی کھوٹ اے ، اپنڑا چنگا مندا، سجنڑ دشمنڑ سنجاینڑو۔ اپنڑے کول اے کینی تاں ول مظلومی ، محکومی ، زیادتی اپنڑا مقدر اے ۔ عملی طور تے خود کوں ہک سوہنڑی تے پڑھی لکھی ثقافت ݙکھاو، تہزیب تے قوم دے طور تے اگوں آو۔ مٹھڑے اساں لوک تے ، میݙی جھوک دی مٹھڑی ٻولی سرائیکی۔

SHOPPING

 

پاکستان زندہ باد۔۔۔۔۔ پاکستانی قوم پائندہ باد۔

 

SHOPPING

بذریعہ فیس بک تبصرہ تحریر کریں

براہ راست تبصرہ تحریر کریں۔

Your email address will not be published. Required fields are marked *