میڈی جھوک دی مٹھڑی بولی ۔۔۔۔ فہد احمد/قسط 5

پچھلیاں قسطاں اچ آپاں ، مادری زبان دے
تعارف ، حقوق، شناخت توں گھن
کے ایندا موازنہ ٻیاںٻولیاں نال
کریندے ہوے ات تایں پڄے سے ۔
                                                                                                                                ملتان کی نیل سازی کی صنعت
تے نال اپاں پچھلی قسط اچ اے    ای وی ݙٹھا ہای کہ کیوں ملتانی زبان کوں ،پنجابی ، نسے آکھ سکدے ، جنہاں کینی پڑھا ، پچھلی قسطاں اچ پڑھ گھنو مہربانی کر تے۔
ہݨ اپاں کجھ عمومی سوالاں دے جواب ݙیسوں کہ ، عام سرایکی ہر کہیں کوں سمجھ
کیو ں آ ویندی اے تے ٻی ٻولیاں نال رلدی ملدی کیوں اے۔
ملتانی ٻولی دی تاریخ ایں علاقے دےقدامت نال تے ایں علاقے دے خطے اتے اثرات نال ڈیکھوں تا صاف تھیسی، کہ ایہ زبان قدیم دور توں رابطے دی زبان ہای ، قدیم بھارت اچ ، موجود پاکستان دے علاقے دے ساراں تو پُرانڑے شہراں اچ ملتان ہای ، جہڑا دریا دے کنارے تجارت دا ہک و ݙا مرکز ہای تے کی ریاستاں دا مرکز رہ گیا ہای۔
،’’ملتانی‘‘ کا یہ لفظ ہی قدیم عہد میں دنیا کے مختلف خطوں سے ملتان کے تجارتی تعلقات کو ظاہر کرتا ہے‘ یوں بھی ملتان ان دنوں بین الاقوامی تجارت کا بہت بڑا مرکز تھا۔ 13 ویں صدی عیسوی میں معروف مؤرخ ضیاء الدین برنی نے پہلی بار بیرون ملک تجارت کرنے والے تاجروں کیلئے ’’ملتانی‘‘ کا لفظ استعمال کیا۔ ضیاء الدین برنی کے مطابق ’’دہلی کے دھن دولت رکھنے والے ساہوکار (بینکار) بھی دراصل ملتان سے ہی دہلی آئے ہیں‘‘۔ ان دنوں شمال مغربی ہندوستان میں لفظ ’’ملتانی‘‘ زبان زد عام تھا لیکن ان میں بیوپاریوں کے بھانت بھانت کے حلقے شامل تھے۔ سترہویں صدی میں ’’ملتانی‘‘ کا لفظ ان تاجروں کیلئے مخصوص ہو گیا تھا جو وسطی ایشیاء اور روس تک تجارت کرتے تھے۔ ان تاجروں کا کاروبار وسطی ایشیاء اور ایران کے راستے روس تک پھیلا ہوا تھا‘ اس زمانے میں تاجروں کے ملتانی سلسلے وسطی ایشیاء کے کئی ممالک میں موجود تھے۔ ہندوستان کے کسی بھی علاقے کے لوگ جو وسطی ایشیاء کی اسلامی سرزمین پر تجارت کرتے تھے‘ کو ملتانی ہی کہا جاتا تھا حالانکہ ان میں سے بیشتر کا تعلق ملتان تو کیا پنجاب سے بھی نہ تھا‘ ان دنوں مال بردار جہاز ہندوستان سے بڑی مقدار میں نیل لے جاتے تھے۔حوالہ
اݙے دی ٻولی دے اثرات تواکوں بلوچستان ، سندھ ،خیبر تایں نظردن ایں علاقے دی ٻولیاں دے کی ناں ہن ، جیکوں اپاں پہلی ڈوڄہی قسط اچ ݙسا ہاسے، انگریزاں نے پہلی دفعہ ایں زبان دا تجزیہ انویں تے ویھویں صدی اچ کیتا ہای ، تے علاقے دی ٻولیاں کوں کی ناں ݙت ہانے ، یا ٻولیاں کو رلا تے ہک ناں ݙتا ہانے، تے شروع اچ انہاں ٻولیاں کو ، لہندا، دا ناں ݙیتا ہای ،
جیندے وچ، پوٹھوہاری ، سرایکی ، ہندکو، تے سرایکی دے بلوچستان تے خیبر دے لہجاں کو ، لہندا پنجابی آکھا ہای چا،تے ایندی بنیادی وجہ گیریزن دا تجزیہ ہای ، لیکن انہے وی ، پنجابی لفظ ایجاد کیتا ہای ، پنجاب دے خطے دی ٻولی کیتے ، ݙوجھا ایں علاقے دی آپنڑی زبان تے اپنڑا سکرپٹ ہای ، جیکوں لہنڈا سکرپٹ دا ناں ݙتا ڳے ۔
لیکن ایں گالھ کو اپاں پچھلی قسط اچ رد کیتے سے چا ، حوالہ 
،لاہنڈا خط پڑھن والے کشمیر وچ شائد مل سکدے ہے، کیوں جے ایہہ شمالی انڈیا، کشمیر، پنجاب، سندھ تے کجھ علاقے بلوچستان دے وچ ورتیا جاندا سی۔ سندھی لئی انڈین سندھ وچ خُدابادی خط لاہنڈا خط توں ہی بنیا ہویا ہے، ایس خانم، 1952،
پچھلی قسط اچ حوالہ ݙیکھو، سرایکی زبان تاریخ
، عام خیال پنجابیاں دا تے سرایکی زبان تو نا واقف لوکاں دا ایہو ہے کہ سرایکی کوں ڄانڑ تے پنجابی توں الگ کیتا ڳے، یا ہنڑ اے کوی نویں کوشش اے ، یا ول اے کہ سرایکی سندھی دا لہجہ اے ، ای ڳالھ کو اپاں اڄ ول رد کریسوں، تے ایندا جواز اپنڑے کول قدیم ترین تجزیہ ہے ،
Glossry of Multani Language compared with Sindhi and Punjabi. Author: Edward O’Brien , of the Indian civil Service Printed 1881, Punjab Govt Civil  Secretariat Press, Lahore
ہنڑ ایہ تجزیہ ڈیکھو تے خود فیصلہ کرو کہ آخر کت پاہروں ہنڑ تک اے علمی خیانت کیتی گی ، کہ ہر طور سرایکی کو پنجابی یا سندھی اچ رلاون یا ول خود پنجابی دا ذاتی وجود مکا تے ایکوں پنجابی آکھنڑ دی کوشش کیتی گی اے۔ ؟ نہ صرف اے بلکہ سرایکی تے تحقیق کرن آلیاں کو پنجابی پروفیسراں دے اکثریت دے طرفوں غلط گایڈ کیتا گے ، تے ڄانڑ تے اوں لیول تے تحقیق نینھے کیتی  ، سطحی تحقیات کر تے سرایکی کوں پنجابی آکھنڑ دی ناکام کوشش کیتی گی اے۔ ، , 
برائن، 1881
A.Jukes
ہنڑ اڳلی ڳالھ اے ہے کہ سرایکی ہر کہیں کوں پاکستان اچ سمجھ کیوں آ ویندی اے ؟ ایندی وجہ ہک تاں اپاں اتے ݙسے ہے کہ ملتانی ریاست دی وسعت، تے بھارت تے وسطی ایشیاء، چین دے راستے دا اہم تجارتی شہر شہر ہونڑ دے پاہروں ایندے وچ کی علاقاں دے لوک آندے زبان Pidgin ویندے رہندے ہن ہیندے پاہروں سرایکی ہک، زبان دے طور تے عرصے اچ ودھی پھلی اے ، پڈگن ، اوں زبان کوں ادھن جہیڑے کہیں تجارتی علاقے اچ ، یا کئ علاقاں دی بولیاں دے نال متاثر ہوندی اے ، تے کی مختلف بولیاں بولن آلے لوک ایکو سمجھ سکدن، ایندے کجھ الفاظ اپونڑے تے کجھ ٻیاں ٻولیاں دے ہوندے ہن۔
اردو وی ہیندی ہک مثال اے ، چین دے ساحلی علاقاں اچ وی انگریزی دے ملن نال ہک پڈگن زبان بنڑی اے ، جیندے اچ گھٹوگھٹ انگریزی زبان دے لفظ ہن۔ ایہ او وجہ اے جیندے پاہروں ملتانی زبان ہک وسیع علاقے اچ ٻولی تے سمجھی ویندی اے ۔
ڈوڄھی وجہ اے وی اے کہ ہر زبان دی ݙو شکلاں ہوندیاں ہن، شہری زبان تے دیہاتی زبان ، شہری زبان مقامی زبان دے نال اوں علاقے دی ٻیاں زباناں نال ملی ہونی اے ، مثال دے طور تے ، اپنڑے ایں پورے سلسلے دی زبان ، شہری ملتانی ٻولی اے ، جیندے وچ بے حسابے اردو دے لفظ رلے پے ہن، یعنی ، ترکی ، فارسی ، ہندی ، الفاظ وی ہن۔ تے بیاں زباناں دے اکھر وی ہن۔ جیکوں تساں سوکھے سوکھے سمجھ گھندے وے۔
ملتانی دی ݙوجہی شکل ، ڄٹاکی ، اے ، جیکوں وستیاں اچ ٻولیندن، بہاولپور دی ریاست دے پاکستان اچ رلنڑ توں پہلے بہاولپور دی سرایکی کو ں ،ریاستی ، سݙیندن ، تے ہنڑ وی او اپنڑی سنڄانڑ ریاستی دے نال کروینین ٻیاں بولیاں پنجابی یا ٻیاں دے اڳوں۔ ریاستی سرایکی دی نسبتا خالص شکل اے میڈے نیڑے ۔
نواب آف  ریاست بہاولپور کے دور کی یادگار،   بہاولپور سنڑل لائبریری، 
اندرونی منظر
خیر ڳالھ تھیندی پای ہای جو،  ڄٹاکی  ، بولی۔ 
اے ٻولی اپنڑی ،لغت دے لحاظ نال خالص ہوندی اے تے ٻیاں زباناں دے اثرات ایندے اتے ٻہوں گھٹ ہوسی۔
تجارتی شہراں دی ٻولی تو انڄ ہوندی اے ۔ مثال دے طور تے ، خواجہ غلام فرید کوٹ مٹھن شریف دے کلام دا کافی حصہ میکوں آپ سمجھ کینی آندا، اویں قدیم سرایکی دی وی سمجھ میکوں اوکھی آندی اے، وجہ ایہو ہے کہ اساں اپ سکولاں کالجاں تے عام ٻول چال تے اردو دا استعمال کیتے سے تے اویں لفظ نسے سکھ سڳے جہڑا متبادل ہن یا وستیاں اچ راہونڑ آلے وݙے بݙھڑے لوک آلیندین۔
خواجہ غلام فرید ؒ ، کوٹھ مٹھن ، بہاولپور،  دی ہک کافی ۔
ایں ورثے کو بھی سابنھن دی لوڑ اے نیتاں اڳلی نسل اپنڑی ٻولی توں بلکل انجانڑ تھی ویسی۔ کجھ قدیم سرایکی الفاظ ، سر براین دی کتاب چوں ۔
اے او کجھ الفاظ ہن جیہڑے قدیم سرایکی دے ہن جنہاں دا کہیں وی عام پنجابی سمجھ سکدن ؟ یا بولیندن ؟
ہک تاں انہاں براین اونڑاں دی کتاب تے ݙوہجا ملتانی زبان یا سرایکی دا ہک وڈہ مسلہ اے وی رہ گے کہ ایندے اچ کتاباں گھٹ لکھیاں گین، ہیں گالھ د ا اظہار براین وی اپنڑی کتاب اچ کیتے ،
اے وی ہک وجہ اے کہ ایں بولی کو او حق نہیں ملی جیندے اے حق دار ہای ، تے ایکو نظر انداز کریندے رہ ڳین۔
جنوبی پنجاب اچ ملتانی یا سرایکی بولنڑ آلے وسیب دا ایک ݙکھ ہمیشہ رہ ڳے کہ اتھاں تعلیم ہمیشہ سارے پنجاب کولوں گھٹ ہای ، لوکیں کوں پڑھن لکھنڑ دا شوق وی کینا ہای ڈھیر، جو پڑھدا لکھدا ہا، او فارسی اچ ای کلام ، کتاب لکھدے رہے ، کہیں دا دیہان ایہ پاسے ڳیا ای نا کہ اپنڑی بولی اچ ای کجھ لکھوں ، یا ٻہوں گھٹ لکھیا ڳیا ہا۔ ݙوجیہی گالھ ایہ وی ہای کہ ایہ خطہ ہزار سال پہلے توں محمد بن قاسم ؒ تے باقی فارسی و و عربی صوفیا کرام ؒ دے آوانڑ دوران سرایکی دا قدیم لکھنڑ دا طریقہ چھوڑ تے چھڑا عربی فارسی خط اچ ای لکھنڑ شروع کر ݙیتا لوکاں، جیہڑا سرایکی آوازاں کݙھنڑ جوگا کینا ہای نتیجہ جیندے پاہروں لوک اپنڑا ورثہ اپنڑی شاعری، کیہانڑیاں ، ڈوھڑے لکھ کہ ڈھیر بچا نی سڳے ، جیندے پاہروں ویلے لھنگدے ایہ سارا کجھ ڄیہڑا سنڑی سنڑائی تے محفوظ ہوندا ہای او وستی وسیب دیہات دے کلچر رواج مکݨ دے نال مکدا ڳے ، ناں پرانڑیاں کیہانڑیاں سنڑاواݨ آلیاں نانایاں ، ݙاݙیاں رہ ڳیاں ، تے نہ وستی دے وݙ وݙیرے ، مراثی کوجھے وسدے ۔ نہ او فقیر تے گݙوی آلیاں جنہاں اے ساری تہذیب تے زبان سانبھ رکھی ہای۔ ہیں پاہروں وسیب دی زبان او ں طریقے مشہوری نہ کرا سڳی جہیڑا ایندا حق ہای ،
سرایکی ݙوھڑے ماہیے ، دی تعریف   تے مثال براین دے مطابق۔
ہک تاں سارے بھراواں نال ہتھ جوڑ کے معافی منگناں جو وعدے مطابق ایہ قسط جلدی نمہی لکھ سڳیم۔ ہر قسط لکھنڑ تے گھٹو گھٹ ݙو چپاہریاں لگاتار لگدن ، کجھ مصروفیت تے ملکی حالات دے پاہروں ڄانڑ کے دیر کیتی ہے تا جو تساں ارام نال پڑھ سگو، 
سلسلہ جاری اے ، میڈا ارادہ تا ہای کہ کجھ پراکریت زبان دے الفاظ دا وی سرایکی تے پنجابی نال موازنہ کراں لیکن میڈا خیال اے کہ آپاں او علیحدہ ہک سلسلہ شروع کر تے اُݙے ڈساوں ، نال کجھ ایہو سویاں تحقیاں وی ݙٹھیم اڄ ، جینہاں دے مطابق  قدیم ملتانی زبان دا تعلق پراکریت یا سنسکرت نال وی نی بنڑدا بلکہ یہ آپنڑے آپ اچ ، ملہی زبان ہای ملتانی قوم دی ، میڈی ایں دے بارے ݙھیر تحقیق کینی لیکن انہاں دا موقف پیش کریسوں ، کافی پرانڑے حوالاں نال انہاں ایہ تجزیہ کیتے۔ ایندے اتے وی دلچسپ گالھ  کریسوں۔
جڑے رہسو۔  اتھاں کمنٹ کریسو  پوسٹ تے یا ول  فیس بک تے وی رابطہ کر سکدے وے ۔  آپنڑے مشورے تو آگاہ کریسو۔  

بذریعہ فیس بک تبصرہ تحریر کریں

براہ راست تبصرہ تحریر کریں۔

Your email address will not be published. Required fields are marked *